Jeśli ludzie zamilkną, głazy wołać będą. Pomnik ku czci ofiar Majdanka

scan_44s.jpg
Zobacz zdjęcia

         Państwowe Muzeum na Majdanku zaprezentowało w cenrtum Lublina na, Placu Litewskim, wystawę czasową pt. „Jeśli ludzie zamilkną, głazy wołać będą. Pomnik ku czci ofiar Majdanka”.          



 
„Jeśli ludzie zamilkną, głazy wołać będą.

Pomnik ku czci ofiar Majdanka”
 
18 września – 1 października 2009
Plac Litewski


2 października – 2 listopada 2009
przed budynkiem Centrum Obsługi Zwiedzających w Muzeum
 


Komisarz wystawy: Danuta Olesiuk
 
Scenariusz: Danuta Olesiuk, Krzysztof Kokowicz
 
 
         21 września 2009 roku mija czterdziesta rocznica odsłonięcia Pomnika Walki i Męczeństwa na Majdanku – jednego z najbardziej charakterystycznych i rozpoznawalnych obiektów Lublina. Celem wystawy jest ukazanie okoliczności i historii powstania tego kompleksu pomnikowego, cechującego się niezwykle teatralnym założeniem artystycznym oraz wyjaśnienie jego bogatej symboliki, sięgającej korzeniami do tradycji starożytnych i słowiańskich.
 
         Pomnik Walki i Męczeństwa, składający się z Bramy i Mauzoleum połączonych Drogą Hołdu i Pamięci, został zaprojektowany przez Wiktora Tołkina i Janusza Dembka. Budowa pełnego rozmachu założenia pomnikowego była wielkim wyzwaniem dla inżynierów i realizatorów projektu. Wymagała pokonania wielu problemów związanych z ukształtowaniem terenu, organizacją niezbędnego sprzętu technicznego, a także wyścigu z czasem, gdyż budowa rozpoczęła się zaledwie rok wcześniej, wiosną 1968 roku.
 
        Efektem przemyślanej koncepcji artystycznej Wiktora Tołkina, ciężkiej pracy osób zatrudnionych przy budowie w cyklu trzyzmianowym, a także zaangażowania najwyższych władz państwowych, było powstanie jednego z najciekawszych rozwiązań pomnikowych w Polsce i w Europie.
 
        Wystawie towarzyszy album przygotowany w wersji polsko-angielskiej.
 

Kamienny symbol męczeństwa i heroizmu



         Skomplikowana forma pomników kryje w sobie wielkie bogactwo symbolicznych treści. Każdy element rzeźbiarski i architektoniczny został dokładnie przemyślany przez Wiktora Tołkina. Właściwe odczytanie ich symboliki pozwala odbiorcy stać się uczestnikiem wyjątkowego spektaklu, którego scenografia jest uzupełnieniem ponadczasowego przesłania historii tego miejsca.


IMG_3035s.jpg
Fot. D. Olesiuk
Brama

         Monumentalna struktura rzeźbiarska Bramy, usytuowanej w po­bliżu ulicy, ma formę konstrukcji złożonej z dwóch filarów, na których spoczywa ciężkie, masywne nadproże dekorowane fryzem o poszarpanych kształtach. Majestatyczny charakter pylonu potęguje jego usytuowanie na wysokim nasypie ziemnym, obudowanym potężnym murem oporowym z kaskadowo opadającymi schodami. Surowość obiektu podkreśla kolor i faktura użytych materiałów – betonu i granitu.

         Artysta świadomie użył formy bramy z uwagi na bogactwo zawartej w niej symboliki, a w szczególności jej znaczenia jako granicy między dwoma światami po obu jej stronach. Świat wewnętrzny to świat obozu – zniewolenia, beznadziei i cierpienia, który przez Tołkina porównywany był do Krainy Piekieł z Boskiej komedii Dantego.  Świat zewnętrzny to znajdujący się za Bramą świat wolności i nadziei, do którego drogą było zwolnienie z obozu lub śmierć, będąca ostatecznym zwycięstwem nad cierpieniem. Fryz zdobiący nadproże otrzymał kształt poszarpanych, abstrakcyjnych form, w których jednocześnie artysta chciał widzieć „blok stłamszonych, sprasowanych ciał ludz­kich” poddanych „destruk­cyjnej inwazji”, zdolnych jednak do ”nagłego wyzwolenia”.



DSCF3545s.jpg

DSCF2063s.jpg

Fot. K. Kokowicz

Fot. K. Kokowicz





Droga Hołdu i Pamięci

         Droga Hołdu i Pamięci rozpoczyna się przed Bramą rzędem 6 kamiennych bloków ze zniczami, ustawionymi po lewej stronie i prowadzi do Mauzoleum. Początkowy jej odcinek ma formę głębokiego wąwozu o ścianach zbudowanych z ostrych, zwisających głazów piaskowca. Wąwóz rozpoczyna się zejściem w formie szybko opadającej pochylni wykonanej z betonu, kończy u stóp stromych granitowych schodów prowadzących do Bramy. Po prawej stronie znajduje się niemal niezauważalna szczelina wyprowadzająca na zewnętrzny taras przy ścianie zachodniej.

         Zewnętrzną stronę ściany kryjącej wąwóz od strony zachodniej pokrywa relief złożony z naturalnych brył kamiennych, układających się w zamarkowane sylwetki ludzi. Od strony południowej i wschodniej, poza Bramą, Droga wiedzie do podstawy nasypu tarasowo układającymi się schodami, a następnie przybiera formę szerokiej alei prowadzącej do Mauzoleum, z ustawionymi przy niej betonowymi ławami.

        Zwiedzający, stojąc u początku Drogi, staje się uczestnikiem i współtwórcą dramatycznego spektaklu form i znaczeń. Autor pomnika przeprowadza nas przez kamienny wąwóz starając się pozbawić nas „bagażu codziennych, błahych spraw i wytrącić ze stanu spokojnego, pod­barwionego tylko zaciekawieniem, oczekiwania na wygląd pomnika”. Przejście przez pogrążającą się szczelinę miało – w zamyśle autora – wywoła­ć wrażenie niepokoju, narastające wraz ze zmieniającą się dla idącego w kierunku Bramy scenografią aż do momentu, gdy stajemy przed koniecznością pokonania przeszkody – stromych granitowych schodów. Po ich pokonaniu docieramy do punktu kulminacyjnego pomnika, w którym każdy z nas zostaje skonfrontowany z historyczną przestrzenią obozu koncentracyjnego, a jednocześnie odkrywa kolejny etap Drogi.

DSCF3512s.jpg

IMG_3044s_1.jpg

Fot. K. Kokowicz

Fot. D. Olesiuk




Mauzoleum
 
         Mauzoleum ma formę kopuły wspartej na trzech potężnych filarach posadowionych na cokole w kształcie ściętego stożka. Kopułę otacza dekoracyjny fryz oddzielony od cokołu niemal dwuipółmetrowym prześwitem, umożliwiającym dostęp do wnętrza kryjącego głęboką, zanurzoną w ziemi urnę z prochami. Abstrakcyjny motyw rzeźbiarski fryzu nawiązuje do stylistyki Bramy. Jego ważnym elementem jest wyrzeźbiony napis „Los nasz dla was przestrogą”, będący cytatem z wiersza „Żałoba” Franciszka Fenikowskiego. Autor przewidział zamontowanie na cokole Mauzoleum kamiennych tablic z sentencją w 28 językach: „Narody tracąc pamięć, tracą ży­cie".

         Pod kopułę Mauzoleum prowadzą schody przecinające cokół, na którym znajduje się galeria obiegająca misę z prochami. Wnętrze misy wykonane z polerowanego sjenitu oświetla oculus umieszczony w szczycie kopuły.

         Formę Mauzoleum autor wyprowadza z dwóch źródeł. Kształt nawiązuje do słowiańskiej urny grobowej – cała budowla to naczynie z prochami, przykryte pokrywą. Pewnych inspiracji dostarczył także autorowi Panteon rzymski, pierwotnie miejsce poświęcone kultowi wielu bogów, ostatecznie reprezentacyjna świątynia – miejsce pochówku wybitnych osób.



PMs.jpg
Fot. P. Maciuk

DSCF2291s.jpg

DSC03514s.jpg

Fot. K. Kokowicz
Fot. I. Małecka


         Pomnik na Majdanku, mimo swej wielkiej skali, nie zaburza relacji przestrzennych obiektów byłego obozu koncentracyjnego. Jego lokalizacja na uboczu zachowanej zabudowy sprawia, iż będąc istotnym elementem podkreślającym wyjątkowość tragicznego, ze względu na swoją historię, miejsca, nie dominuje nad nim. Wielkimi walorami pomnika są jego niezwykła, dokładnie przemyślana teatralność i wynikająca z tego zdolność wywoływania emocji wśród zwiedzających.

PMms.jpg

DSC00169s.jpg

Fot. P. Maciuk
Fot. I. Małecka