rozwiń menu główne

25.06.2020

55 lat temu powstał pomnik w Sobiborze

27 czerwca 1965 r. na terenie byłego niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze odbyła się uroczystość odsłonięcia pomnika wybudowanego w hołdzie pomordowanym. Monument wystawiono z inicjatywy ówczesnych władz państwowych, reprezentowanych przez Radę Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa.

W ceremonii uczestniczyły delegacje z całej Polski, a także przedstawiciele ambasady Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Nieobecny był natomiast zaproszony w charakterze gościa honorowego Aleksander Peczerski, jeden z przywódców powstania więźniów w Sobiborze. Władze sowieckie nie zezwoliły mu na przyjazd do Polski.

Zrealizowaną w 1965 r. koncepcję zagospodarowania przestrzennego terenu byłego obozu opracował związany z Lublinem architekt i urbanista Romuald Dylewski (1924–2019). Oparł ją – co z dzisiejszej perspektywy zasługuje na szczególne docenienie – na elementach „stwierdzonych i stanowiących istotę dokonanych tu czynów”. Były nimi: rampa kolejowa z bocznicą, ślady komór gazowych oraz obszar mogił z prochami ofiar. Dylewski zaproponował wytyczenie drogi spajającej te elementy. Asfaltowa aleja zaczynała się w rejonie rampy wyładunkowej, na której zatrzymywały się pociągi z deportowanymi do obozu. Stamtąd prowadziła do placu komór gazowych, gdzie stanęła symbolizująca je kamienna wieża. Był to ośmiometrowy prostopadłościan zbudowany z nierównomiernie ociosanych kamieni. Projekt zakładał wmurowanie w jego bryłę fragmentów cegieł komór gazowych (Niemcy wysadzili budynek z komorami w powietrze w trakcie likwidacji obozu), a także umieszczenie na jego frontowej ścianie wielkiej figuralnej rzeźby, zawieszonej na metalowych bolcach.

Od placu komór aleja biegła w stronę polany mogił – w głąb dawnego obozu III, gdzie Niemcy najpierw zakopywali w dołach ciała pomordowanych, a później palili je na rusztach. Jej kulminację stanowił kopiec-mauzoleum. Liczył 6 metrów wysokości. Usypano go w kształcie koła o średnicy 50 metrów. Cokół wykonany został z kamienia łamanego, a wokół ułożono chodnik. W jego frontowej części zaprojektowano oszkloną gablotę z fragmentami kości pomordowanych. Publikowane w 1965 r. artykuły prasowe podawały, że w kopcu umieszczono zebrane z terenu obozu szczątki ofiar. Nie potwierdziły tego przeprowadzone w 2000 r. sondażowe badania archeologiczne, ale pewne jest, że w obrysie kopca znajdowały się miejsca kryjące prochy pomordowanych.

Autorem rzeźby zaproponowanej w koncepcji Dylewskiego był Mieczysław Welter. Posąg przedstawiał udręczoną matkę z tulącym się do niej dzieckiem. Obie postaci ustawione zostały na cokole na tle pomnika-wieży, dzięki czemu uzyskano efekt bliski koncepcji lubelskiego architekta.

Rzeźbę wykonano z materiału będącego połączeniem sztucznego kamienia i opiłków żelaza (w broszurze o Sobiborze z 1967 r. nazwano go zbrojonym cementem). Okazał się on nietrwały i statua szybko uległa destrukcji. Skorodowane opiłki powodowały odpadanie całych partii rzeźby, której stan już w 1973 r. rzeczoznawcy określali jako katastrofalny. Konieczne było więc przekucie jej w innym materiale. Rzeźbiarz proponował użycie granitu, ale z powodu wysokich kosztów takiej realizacji wybrano czerwony piaskowiec. W tym materiale, zwanym kopulakiem, Welter wykuł drugą wersję pomnika. W 1977 r. rzeźbę zamontowano na nowym postumencie. W czasie prac remontowych posąg odsunięto kilka metrów od wieży, przez co znacznie osłabła siła ekspresji całego monumentu. Najwyraźniej zauważyli to przedstawiciele uczestniczącej w budowie pomnika Pracowni Sztuk Plastycznych w Lublinie. Zasugerowali oni bowiem „rozebranie bryły obelisku wykonanego z betonu i polnych głazów a zlokalizowanego, [ich] zdaniem niekorzystnie, w bezpośrednim sąsiedztwie pomnika”. Kamienna wieża jednak pozostała.

Realizowana obecnie przez Państwowe Muzeum na Majdanku architektoniczno-krajobrazowa koncepcja upamiętnienia byłego obozu zagłady w Sobiborze zachowuje układ założenia pomnikowego z 1965 r. Zgodnie z nią przykryto już polanę mogił warstwą białych kamieni. W przyszłym roku wyeksponowany zostanie obrys budynku komór gazowych, a pomnik-rzeźba znajdzie nową lokalizację. Po przeprowadzeniu renowacji stanie on w pobliżu wejścia na drogę do komór gazowych (tzw. Schlauch). Dzięki temu usytuowaniu ta już dzisiaj symboliczna kompozycja będzie z pewnością jeszcze mocniej uświadamiać zwiedzającym tragedię osób, które w tym miejscu były oddzielane od najbliższych i prowadzone na śmierć.


Zdjęcia:

1. Pomnik-wieża i posąg matki z dzieckiem w pierwotnym kształcie z 1965 r. Na bocznej ścianie kamiennej wieży umieszczono tablicę z napisem: „W hołdzie pomordowanym przez hitlerowców w latach 1942–1943”.

2a, 2b. Tłumaczenie listu wysłanego kilka miesięcy przed uroczystością odsłonięcia pomnika w Sobiborze przez Aleksandra Peczerskiego do Janusza Wieczorka, szefa Urzędu Rady Ministrów i zarazem przewodniczącego Rady Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa.

3a, 3b. Program ceremonii z przewidzianym przemówieniem Peczerskiego. Również później nie udało mu się przyjechać do Polski, aby w Sobiborze osobiście złożyć hołd ofiarom obozu zagłady. Zmarł w Rostowie nad Donem 19 stycznia 1990 r.

4. Projekt pomnika sobiborskiego autorstwa Mieczysława Weltera zakupiony do zbiorów Państwowego Muzeum na Majdanku w 1966 r. Odlew w brązie o wymiarach: wys. 59 cm; szer. 27,5 cm; głęb. 12 cm.

Po pełnym powiększeniu użyj klawiszy strzałek, aby zmienić obraz oraz klawisza ESC, aby zamknąć powiększenie

  • Powiększ obraz: 1
  • Powiększ obraz: 2a
  • Powiększ obraz: 2b
  • Powiększ obraz: 3a
  • Powiększ obraz: 3b
  • Powiększ obraz: 4
  • Pokaż powiększenie powyżej: 1
  • Pokaż powiększenie powyżej: 2a
  • Pokaż powiększenie powyżej: 2b
  • Pokaż powiększenie powyżej: 3a
  • Pokaż powiększenie powyżej: 3b
  • Pokaż powiększenie powyżej: 4

Społeczności

polski

english