rozwiń menu główne

75 lat Państwowego Muzeum na Majdanku

1944-1949

W pierwszych latach swojej działalności Muzeum skupiało się głównie na pracach związanych z konserwacją i rekonstrukcją obiektów historycznych, a także poszukiwaniem i porządkowaniem dokumentów z okresu funkcjonowania obozu. W 1945 roku otwarto pierwszą muzealną wystawę stałą. W tym czasie zorganizowano także Tydzień Majdanka, którego głównym celem było upamiętnienie ofiar KL Lublin, ale w późniejszych okresach przybierał on też formę wieców antywojennych i podporządkowany był celom propagandowym. Przystąpiono także do realizacji pierwszego planu zagospodarowania przestrzennego Muzeum, w ramach którego zabezpieczono prochy ofiar obozu.

Po pełnym powiększeniu użyj klawiszy strzałek, aby zmienić obraz oraz klawisza ESC, aby zamknąć powiększenie

  • Powiększ obraz: Barak nr 62 – pierwsza siedziba PMM
  • Powiększ obraz: Pracownicy Muzeum w stolarni
  • Powiększ obraz: Plakat informujący o pierwszej wystawie czasowej Muzeum, 1944
  • Powiększ obraz: Maszynistki PMM przy pracy
  • Powiększ obraz: Msza święta na Majdanku, 1945
  • Powiększ obraz: Spis pierwszych pracowników zatrudnionych w PMM
  • Powiększ obraz: Pracownicy Muzeum na tle planszy otwierającej pierwszą wystawę stałą, 1945
  • Powiększ obraz: Woskowe figury więźniów na wystawie stałej, 1945
  • Powiększ obraz: Inauguracja pierwszego Tygodnia Majdanka, 1945
  • Powiększ obraz: Msza święta na Majdanku, 1946
  • Powiększ obraz: Byli więźniowie Majdanka na uroczystościach uoamiętniających, 1946
  • Powiększ obraz: Ks. Stefan Wyszyński przy prochach ofiar Majdanka, 1946
  • Powiększ obraz: Fragment wystawy poświęconej żydowskim więźniom Majdanka, 1946
  • Powiększ obraz: Podpisanie aktu erekcyjnego pod usypanie kopca z prochów ofiar Majdanka, 1947
  • Powiększ obraz: Akcja sadzenia drzewek w Muzeum, 1948
  • Powiększ obraz: Kopiec z prochami ofiar, 1949
  • Powiększ obraz: Porządkowanie dokumentów archiwalnych
  • Powiększ obraz: Fragment zalesionego I pola (po prawej) i przedpole obozu więźniarskiego, połowa lat 50. XX wieku
  • Pokaż powiększenie powyżej: Barak nr 62 – pierwsza siedziba PMM
  • Pokaż powiększenie powyżej: Pracownicy Muzeum w stolarni
  • Pokaż powiększenie powyżej: Plakat informujący o pierwszej wystawie czasowej Muzeum, 1944
  • Pokaż powiększenie powyżej: Maszynistki PMM przy pracy
  • Pokaż powiększenie powyżej: Msza święta na Majdanku, 1945
  • Pokaż powiększenie powyżej: Spis pierwszych pracowników zatrudnionych w PMM
  • Pokaż powiększenie powyżej: Pracownicy Muzeum na tle planszy otwierającej pierwszą wystawę stałą, 1945
  • Pokaż powiększenie powyżej: Woskowe figury więźniów na wystawie stałej, 1945
  • Pokaż powiększenie powyżej: Inauguracja pierwszego Tygodnia Majdanka, 1945
  • Pokaż powiększenie powyżej: Msza święta na Majdanku, 1946
  • Pokaż powiększenie powyżej: Byli więźniowie Majdanka na uroczystościach uoamiętniających, 1946
  • Pokaż powiększenie powyżej: Ks. Stefan Wyszyński przy prochach ofiar Majdanka, 1946
  • Pokaż powiększenie powyżej: Fragment wystawy poświęconej żydowskim więźniom Majdanka, 1946
  • Pokaż powiększenie powyżej: Podpisanie aktu erekcyjnego pod usypanie kopca z prochów ofiar Majdanka, 1947
  • Pokaż powiększenie powyżej: Akcja sadzenia drzewek w Muzeum, 1948
  • Pokaż powiększenie powyżej: Kopiec z prochami ofiar, 1949
  • Pokaż powiększenie powyżej: Porządkowanie dokumentów archiwalnych
  • Pokaż powiększenie powyżej: Fragment zalesionego I pola (po prawej) i przedpole obozu więźniarskiego, połowa lat 50. XX wieku

Najważniejsze wydarzenia 1944-1949

Utworzenie Państwowego Muzeum na Majdanku - 1944

Państwowe Muzeum na Majdanku rozpoczęło pracę w listopadzie 1944 roku. Głównym zadaniem instytucji, której dyrektorem mianowano historyka sztuki Antoniego Ferskiego, było zabezpieczenie obiektów i dokumentów świadczących o zbrodniach popełnionych w obozie, a także ich inwentaryzacja i naukowe opracowanie. Od początku starano się również popularyzować wiedzę na temat Majdanka. Pierwotnie do dyspozycji Muzeum pozostawał tylko barak nr 62 oraz budynek krematorium. Pozostałe obiekty zajmowało wojsko. W grudniu 1944 roku w PMM zatrudnionych było 40 osób.


Pierwsza stała ekspozycja muzealna - 1945

Uroczyste otwarcie pierwszej wystawy historycznej na Majdanku odbyło się 2 września 1945 roku. Tworzyły ją zdjęcia, plany, dokumenty i relikty obozowe. Ekspozycja według koncepcji dyrektora Antoniego Ferskiego zakładała wywołanie u zwiedzających silnych emocji, dlatego też jej ważnym elementem były figury woskowe przedstawiające wyczerpanych więźniów obozu. W piśmie do zastępcy dowódcy Wojsk Polskich ds. politycznych gen. Aleksandra Zawadzkiego autor wystawy pisał: „(t)ego rodzaju scenki z życia obozu [...] uzmysłowią ogrom zgrozy, która panowała w obozie na Majdanku. Widz zwiedzający Muzeum przeżyje zgrozę dnia pobytu w obozie [...]”. Zlokalizowaną w baraku byłego warsztatu szewskiego (nr 62) ekspozycję uzupełniały komory gazowe, krematorium, doły egzekucyjne i baraki z eksponatami masowymi.


Ustawa o upamiętnieniu męczeństwa Narodu Polskiego i innych Narodów na Majdanku - 1947

Blisko trzy lata po powstaniu Państwowego Muzeum na Majdanku, 2 lipca 1947 roku, uchwalono ustawę sankcjonującą jego funkcjonowanie. W myśl aktu prawnego powołanemu Muzeum powierzono zadania polegające na „zbierani(u) i gromadzeni(u) dowodów i materiałów, dotyczących zbrodni hitlerowskich, udostępniani(u) ich społeczeństwu oraz naukow(ym) ich opracowani(u).”


Usypanie kopca z prochów ofiar - 1947

Jednym z najważniejszych zadań stojących przed młodym Muzeum była konieczność uporządkowania rozproszonych na terenie byłego obozu hałd ziemi wymieszanej z prochami pomordowanych i godnego ich upamiętnienia. Miejsce usypania kopca wyznaczono w pobliżu krematorium za V polem więźniarskim. Prace nad zwożeniem prochów trwały od 14 maja do 23 sierpnia, a uczestniczyło w nich 5056 osób, głównie młodzież szkolna, wojsko i przedstawiciele lubelskich zakładów pracy. W efekcie powstał kopiec o podstawie 16x32 m i wysokości 7 m. Kopiec istniał do 10 września 1968 roku, kiedy rozpoczęto prace nad budową kolejnego upamiętnienia.


Zalesienie terenu Muzeum - 1948

Jednym z elementów pierwszego planu zagospodarowania przestrzennego Muzeum, nad którym prace rozpoczęły się już w 1945 roku, było zalesienie I, II, IV, a częściowo także V pola więźniarskiego. W ramach tej koncepcji wyremontowano komory gazowe, łaźnie, krematoria i wieże wartownicze, rozebrano baraki mieszkalne, pozostawiając tylko te na III polu więźniarskim, a w barakach magazynowych i warsztatach urządzono pawilony ekspozycyjne. Projekt zakładał także zasadzenie 80 tysięcy drzew – dębów i brzóz. W ten sposób miał powstać symboliczny cmentarz – park pamięci, nawiązujący do słowiańskiej idei świętego gaju. Sadzenie drzew rozpoczęto wiosną 1948 roku. Po kilkunastu latach okazało się, że coraz bardziej rozrastające się drzewa zaczęły przysłaniać zabudowę obozu i neutralizować tragizm miejsca. Decyzję o ich wykarczowaniu podjęto w latach 60. XX wieku, kiedy przystąpiono do prac nad drugim planem zagospodarowania przestrzennego Muzeum.

1950-1959

Lata 50. XX wieku stały w Muzeum pod znakiem intensywnej działalności popularyzatorskiej – organizowano odczyty i wystawy objazdowe. Rozpoczęto także kwerendy archiwalne, które położyły podstawy pod prowadzone na szeroką skalę od lat 60. XX wieku badania naukowe.

Po pełnym powiększeniu użyj klawiszy strzałek, aby zmienić obraz oraz klawisza ESC, aby zamknąć powiększenie

  • Powiększ obraz: Pieczęć Muzeum z godłem państwowym
  • Powiększ obraz: Wystawa historyczna z 1954 roku
  • Powiększ obraz: Wystawa historyczna z 1954 roku
  • Powiększ obraz: Wystawa historyczna z 1954 roku
  • Powiększ obraz: Fragment silnie zideologizowanej wystawy "Walka o pokój", 1953
  • Powiększ obraz: Wystawa objazdowa "Majdanek oskarża i ostrzega"
  • Powiększ obraz: Plansza wystawy objazdowej "Majdanek oskarża i ostrzega"
  • Pokaż powiększenie powyżej: Pieczęć Muzeum z godłem państwowym
  • Pokaż powiększenie powyżej: Wystawa historyczna z 1954 roku
  • Pokaż powiększenie powyżej: Wystawa historyczna z 1954 roku
  • Pokaż powiększenie powyżej: Wystawa historyczna z 1954 roku
  • Pokaż powiększenie powyżej: Fragment silnie zideologizowanej wystawy "Walka o pokój", 1953
  • Pokaż powiększenie powyżej: Wystawa objazdowa "Majdanek oskarża i ostrzega"
  • Pokaż powiększenie powyżej: Plansza wystawy objazdowej "Majdanek oskarża i ostrzega"

Najważniejsze wydarzenia 1950-1959

Nadanie statutu Muzeum na Majdanku - 1950

17 stycznia 1950 r. ukazało się zarządzenie Ministra Kultury i Sztuki w sprawie nadania statutu PMM. Określał on szczegółowo zadania realizowane przez instytucję. Poza działaniami związanymi bezpośrednio z gromadzeniem, opracowaniem oraz udostępnianiem przedmiotów i dokumentów dotyczących zbrodni hitlerowskich popełnionych w obozie na Majdanku zawierał też następujące punkty: „założenie i utrzymanie parku-cmentarza na przeznaczonych do tego celu terenach” oraz „urządzenie i rozwijanie części gospodarczej Muzeum w celu osiągnięcia samowystarczalności w zaopatrzeniu terenów parku w sadzonki drzew, krzewów, kwiatów itp.”


Druga wystawa stała - 1954

Przygotowanie kolejnej wystawy historycznej trwało kilka lat. Ekspozycję otwarto 22 lipca 1954 r., w związku z obchodami 10-lecia Polski Ludowej, ale już wcześniej udostępniano ją zwiedzającym etapami. Wystawę urządzono w 11 barakach dawnej części gospodarczej obozu. W 9 z nich prezentowano historię Majdanka – opisywano system niemieckich obozów koncentracyjnych, warunki bytowe w KL Lublin, pracę, grabież mienia oraz masową eksterminację. Pokazywano również znalezione na terenie obozu buty. Pozostałe baraki mieściły ekspozycje pt. „Źródła ludobójstwa” i „Walka o pokój”, na których dominowały odniesienia polityczne i ideologiczne.


Wystawa objazdowa „Majdanek oskarża i ostrzega” - 1959

Jedną z najważniejszych form działalności popularyzatorskiej prowadzonej przez PMM poza jego siedzibą była organizacja wystaw objazdowych. Szczególnym zainteresowaniem cieszyła się ekspozycja pt. „Majdanek oskarża i ostrzega”, z którą zapoznało się ponad 200 tysięcy osób. Przygotowana w oparciu o scenariusz Edwarda Dziadosza i Edwarda Grynia, była ona monograficzną wystawą o Majdanku, uwzględniającą najważniejsze aspekty funkcjonowania obozu. Prezentowano ją w latach 1959–1966 w wielu miastach Polski i ZSRR. Towarzyszyły jej serie odczytów i zakrojone na szeroką skalę działania promocyjne.

1960-1969

W latach 60. XX wieku na szeroką skalę prowadzone były badania naukowe. Już w 1965 roku zaowocowały one wydaniem I tomu „Zeszytów Majdanka”. W tym czasie realizowano również kolejny projekt zagospodarowania przestrzennego Muzeum, którego istotną częścią stał się Pomnik Walki i Męczeństwa – jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów krajobrazu Lublina. Ważną kartę w historii Muzeum zapisały wystawy sztuki współczesnej z zakresu malarstwa i grafiki, których początki sięgają lat 60.

Po pełnym powiększeniu użyj klawiszy strzałek, aby zmienić obraz oraz klawisza ESC, aby zamknąć powiększenie

  • Powiększ obraz: Drugie urządzenie przestrzenne Muzeum, 1964
  • Powiększ obraz: Drugie urządzenie przestrzenne Muzeum, 1964
  • Powiększ obraz: Drugie urządzenie przestrzenne Muzeum, 1964
  • Powiększ obraz: Drugie urządzenie przestrzenne Muzeum, 1964
  • Powiększ obraz: Trzecia wystawa stała na Majdanku
  • Powiększ obraz: Trzecia wystawa stała na Majdanku
  • Powiększ obraz: Trzecia wystawa stała na Majdanku
  • Powiększ obraz: Otwarcie wystawy "Przeciw wojnie"
  • Powiększ obraz: Makieta Mauzoleum zgłoszona na konkurs na pomnik ku czci ofiar Majdanka
  • Powiększ obraz: Wystawa projektów zgłoszonych na konkurs na pomnik ku czci ofiar Majdanka
  • Powiększ obraz: Budowa Pomnika Walki i Męczeństwa
  • Powiększ obraz: Budowa Pomnika Walki i Męczeństwa
  • Powiększ obraz: Budowa Pomnika Walki i Męczeństwa
  • Powiększ obraz: Budowa Pomnika Walki i Męczeństwa
  • Powiększ obraz: Uroczystość odsłonięcia Pomnika Walki i Męczeństwa, 1969
  • Powiększ obraz: Uroczystość odsłonięcia Pomnika Walki i Męczeństwa, 1969
  • Pokaż powiększenie powyżej: Drugie urządzenie przestrzenne Muzeum, 1964
  • Pokaż powiększenie powyżej: Drugie urządzenie przestrzenne Muzeum, 1964
  • Pokaż powiększenie powyżej: Drugie urządzenie przestrzenne Muzeum, 1964
  • Pokaż powiększenie powyżej: Drugie urządzenie przestrzenne Muzeum, 1964
  • Pokaż powiększenie powyżej: Trzecia wystawa stała na Majdanku
  • Pokaż powiększenie powyżej: Trzecia wystawa stała na Majdanku
  • Pokaż powiększenie powyżej: Trzecia wystawa stała na Majdanku
  • Pokaż powiększenie powyżej: Otwarcie wystawy "Przeciw wojnie"
  • Pokaż powiększenie powyżej: Makieta Mauzoleum zgłoszona na konkurs na pomnik ku czci ofiar Majdanka
  • Pokaż powiększenie powyżej: Wystawa projektów zgłoszonych na konkurs na pomnik ku czci ofiar Majdanka
  • Pokaż powiększenie powyżej: Budowa Pomnika Walki i Męczeństwa
  • Pokaż powiększenie powyżej: Budowa Pomnika Walki i Męczeństwa
  • Pokaż powiększenie powyżej: Budowa Pomnika Walki i Męczeństwa
  • Pokaż powiększenie powyżej: Budowa Pomnika Walki i Męczeństwa
  • Pokaż powiększenie powyżej: Uroczystość odsłonięcia Pomnika Walki i Męczeństwa, 1969
  • Pokaż powiększenie powyżej: Uroczystość odsłonięcia Pomnika Walki i Męczeństwa, 1969

Najważniejsze wydarzenia 1960–1969

Realizacja drugiego planu zagospodarowania przestrzennego Muzeum – 1961

Pod koniec lat 50. XX wieku zainteresowanie Majdankiem zaczęło wzrastać wśród różnych środowisk społecznych i władz państwowych. Przy wsparciu Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Muzeum przystąpiło do opracowania koncepcji konserwacji i zagospodarowania przestrzennego. Jego realizację w 1961 roku powierzono inż. arch. Romualdowi Dylewskiemu z Wojewódzkiego Biura Projektów w Lublinie. Projekt zakładał utrzymanie maksimum autentyzmu byłego obozu oraz pogodzenie trzech funkcji, jakie spełniało Muzeum – muzealnej, pomnika ofiar i usługowej.


Inauguracja ogólnopolskiego konkursu i wystawy sztuki „Przeciw wojnie” – 1962

22 lipca lubelskie Biuro Wystaw Artystycznych zorganizowało w swojej siedzibie ekspozycję „Martyrologia i walka narodu polskiego 1939–1945”. Prezentowała ona 115 prac z dziedziny malarstwa, grafiki i rzeźby. To wydarzenie artystyczne o tematyce antywojennej dało początek Ogólnopolskiej Wystawie Plastyki „Przeciw wojnie”, której kolejne edycje od 1966 roku odbywały się w PMM. Ostatnia, VI edycja „Przeciw wojnie” odbyła się w 1979 roku, by później przekształcić się w konkurs o charakterze międzynarodowym.


Trzecia ekspozycja stała poświęcona historii obozu – 1962

Trzecia ekspozycja majdankowska zastąpiła silnie zideologizowaną wystawę stałą z 1954 roku. Założeniem było jak najwierniejsze oddanie specyfiki Majdanka. Zastosowane w tym celu techniki ekspozycyjne opierały się na połączeniu wielkoformatowych fotogramów z mniejszymi zdjęciami, wyborem muzealiów i dokumentów oraz relacjami byłych więźniów. Interesującym elementem ekspozycji była szczegółowa makieta przedstawiająca stan obozu z 1944 roku, którą wyposażono w system oświetlenia strefowego, umożliwiający podświetlanie poszczególnych obiektów. Ekspozycję otwarto uroczyście 22 lipca i prezentowano z pewnymi zmianami aż do połowy lat 90. XX wieku. W tym czasie zapoznało się z nią ok. 6 milionów osób.


Pierwszy tom „Zeszytów Majdanka” – 1965

Doniosłym wydarzeniem w działalności naukowej Muzeum było podjęcie decyzji o wydawaniu własnego periodyku. Z inicjatywy Rady Naukowej Wydawnictw o Majdanku ukazały się „Zeszyty Majdanka”, na których łamach publikowano wyniki badań naukowych prowadzonych od 1961 roku. Pierwszym przewodniczącym Kolegium Redakcyjnego czasopisma był prof. Tadeusz Mencel.


Konkurs na pomnik ofiar Majdanka – 1967

W odpowiedzi na głosy byłych więźniów i opinii publicznej uznające kopiec z prochami ofiar Majdanka za zbyt skromną formę ich upamiętnienia 1 czerwca Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa oraz Towarzystwo Opieki nad Majdankiem ogłosiły „konkurs powszechny na pomnik ku czci ofiar obozu zagłady na Majdanku”. Do konkursu z całego kraju zgłoszono blisko 140 prac, odznaczających się wysokim poziomem artystycznym. 22 grudnia ogłoszono decyzję sądu konkursowego, który nie przyznał I nagrody. II miejsce zajęli Stanisław Strzyżyński i Janusz Kłeczek z projektem ściany o długości ponad 20 m, kończącej się w pobliżu kopca z prochami. III nagrodą uhonorowano kompleks architektoniczno-rzeźbiarski autorstwa Wiktora Tołkina i Janusza Dembka, który ostatecznie wybrano do realizacji.


Odsłonięcie Pomnika Walki i Męczeństwa – 1969

W niedzielę 21 września stutysięczny tłum zebrał się na łąkach wokół byłego obozu na Majdanku, żeby uczcić odsłonięcie Pomnika Walki i Męczeństwa. W wydarzeniu, oprócz mieszkańców Lublina, byłych więźniów Majdanka i gości z zagranicy, wzięli udział przedstawiciele najwyższych władz państwowych, w tym premier Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Józef Cyrankiewicz.


Społeczności

polski

english