rozwiń menu główne

30.03.2020

Rola Majdanka w „Aktion Reinhardt”

Mimo podporządkowania obozu na Majdanku centralnym instytucjom SS, wywierał on nadal znaczny wpływ na jego funkcjonowanie w okresie trwania rozpoczętej w połowie marca 1942 r. na terenie Generalnego Gubernatorstwa (GG) masowej eksterminacji ludności żydowskiej prowadzonej pod kryptonimem „Aktion Reinhardt”. Sztab tej operacji kierowany przez Hermanna Höflego ulokowano w budynku przedwojennego gimnazjum im. Stefana Batorego przy ulicy Spokojnej w Lublinie (obecnie Wydział Prawa KUL). Do jesieni 1943 r. Majdanek był ważnym ogniwem ludobójczej operacji, pełniąc wobec Żydów cztery zasadnicze funkcje: obozu pracy, rezerwuaru siły roboczej, miejsca grabieży mienia i ośrodka eksterminacji.

Pierwsi Żydzi, pochodzący z getta lubelskiego, pojawili się na Majdanku jesienią 1941 r. Zatrudnieni ich przy budowie obozu. Duże transporty osób tej narodowości zaczęły przybywać do KL Lublin równocześnie z rozpoczęciem deportacji z lubelskiego getta na Podzamczu do obozu zagłady w Bełżcu w ramach szeroko zakrojonych działań eksterminacyjnych w Europie. Wedle planów sztabu „Aktion Reinhardt” na Majdanek mieli trafiać wyselekcjonowani Żydzi uznani za zdolnych do pracy zarówno z GG, jak i spoza jego granic.

Masowe deportacje na Majdanek zapoczątkowały pod koniec marca 1942 r. transporty kilku tysięcy Żydów ze sprzymierzonej z Rzeszą Niemiecką Słowacji, a wkrótce także Żydów austriackich, czeskich i niemieckich. Jednak z czasem wśród uwięzionych dominować zaczęli Żydzi polscy, przy czym w 1942 r. większość z nich pochodziła z Lublina i Lubelszczyzny. Poza pracą przy budowie i obsłudze obozu wykorzystywano ich także do realizacji innych przedsięwzięć SS, co ściśle wiązało Majdanek z „Aktion Reinhardt”. Wielu z nich zatrudniono przy porządkowaniu mienia zrabowanego ofiarom w sortowniach i magazynach zlokalizowanych w pobliskim obozie na terenie przedwojennych zakładów lotniczych (Flugplatz).

Jesienią 1942 r. z inicjatywy Himmlera rozpoczęto przygotowania do transferu na Lubelszczyznę zakładów produkcyjnych wraz z robotnikami z getta warszawskiego. Niebawem planami tymi objęto także Żydów białostockich. Miało to wzmocnić potencjał gospodarczy przedsiębiorstw SS, przy czym niektóre z nich zamierzano ulokować właśnie w KL Lublin. Realizację zadania nadzorowała utworzona w porozumieniu z Globocnikiem spółka Ostindustrie (Osti). Od końca kwietnia do początku września 1943 r. do dystryktu lubelskiego deportowano kilkadziesiąt tysięcy Żydów warszawskich i białostockich, spośród których wielu trafiło na Majdanek. Podobny los spotkał część mieszkańców ostatnich gett na Lubelszczyźnie. W obozie pozostawiono jedynie zdolnych do pracy kobiety i mężczyzn, zaś pozostałych kierowano do obozów pracy w dystryktach radomskim i lubelskim, a także KL Auschwitz. Żydów przywożonych na Majdanek, którzy uznani zostali za niezdolnych do pracy, mordowano w uruchomionych jesienią 1942 r. komorach gazowych. Pierwszymi ich ofiarami było kilkaset osób z getta na Majdanie Tatarskim.

Mimo że masowego mordu ludności żydowskiej w ramach „Aktion Reinhardt” dokonywano głównie w obozach zagłady w Bełżcu, Sobiborze i Treblince, to zapewne konsekwencją rozkazu Himmlera z 19 lipca 1942 r. o zakończeniu do końca roku eksterminacji w GG, w działania te bezpośrednio włączono także Majdanek. Pełnił on jednak funkcję pomocniczą w realizacji tego makabrycznego przedsięwzięcia, zwłaszcza wiosną i latem 1943 r., gdy przywieziono tu tysiące Żydów z ostatnich likwidowanych gett. Przez cały czas jego istnienia w obozie panowała bardzo wysoka śmiertelność. Żydzi, podobnie jak więźniowie innych narodowości, umierali w następstwie katastrofalnych warunków sanitarnych i bytowych, katorżniczej pracy, a także padali ofiarą brutalności SS-manów i niektórych więźniów funkcyjnych.

3 listopada 1943 r. wymordowano zarówno żydowskich więźniów Majdanka, jak i niemal wszystkich przypędzonych tu z innych lubelskich obozów. Był to fragment wielkiej egzekucji o kryptonimie „Erntefest” przeprowadzonej na rozkaz Himmlera. W ciągu dwóch dni zamordowano na Lubelszczyźnie ok. 42 tys. Żydów, z czego 18 tys. w KL Lublin. Mord ten stanowił zakończenie trwającej od wiosny 1942 r. „Aktion Reinhardt”. Później na Majdanku przebywało jeszcze kilkuset Żydów, spośród których część uśmiercono, zaś pozostałych przy życiu wywieziono do innych obozów.

Ogółem do KL Lublin trafiło około 74 tys. Żydów, lecz nie mniej niż 59 tys. z nich tu zmarło lub zostało zamordowanych. Spośród Żydów deportowanych z Majdanka do innych obozów końca wojny doczekali tylko nieliczni.

Eksterminacji Żydów towarzyszył od początku rabunek ich mienia. W przeciwieństwie do rzeczy odbieranych więźniom innych narodowości nie uznawano ich za depozyty, lecz własność Rzeszy. Prawdopodobnie we wrześniu 1942 r. zaprzestano na Majdanku ścisłej ewidencji przejętych od żydowskich ofiar pieniędzy i kosztowności, rejestrując je na polecenie Globocnika w centralnej kartotece prowadzonej przez sztab „Aktion Reinhardt”. Przedmioty te administracja obozu przekazywała do SS-Standortverwaltung przy ulicy Chmielnej (obecnie budynek Kliniki Okulistycznej UM), zaś rzeczy osobiste i codziennego użytku do magazynów i sortowni zlokalizowanych na Flugplatzu, a także przy ulicy Chopina 27 (obecnie budynek Biblioteki KUL). Waluty, precjoza i przetopione metale szlachetne trafiały następnie za pośrednictwem Głównego Urzędu Gospodarczo-Administracyjnego SS do Banku Rzeszy.

Autor

Jakub Chmielewski, Dział Naukowy PMM

Zdjęcie autorstwa Stanisława Magierskiego wykonane 27 lipca 1944 roku

Społeczności

polski

english