Ogólny zarys historii

Niemiecki obóz koncentracyjny w Lublinie, potocznie nazywany Majdankiem, powstał na mocy decyzji Reichsführera SS Heinricha Himmlera. Podczas wizyty w Lublinie w lipcu 1941 r. powierzył on dowódcy SS i policji w dystrykcie lubelskim Odilowi Globocnikowi zadanie zbudowania obozu „dla 25–50 tys. więźniów, którzy byliby wykorzystywani w warsztatach oraz na budowach SS i policji”. Mieli oni stanowić darmową siłę roboczą do realizacji planów utworzenia niemieckiego imperium na wschodzie.

Budowa obozu

Pierwotne zamierzenia dotyczące wielkości obozu kilkakrotnie modyfikowano, każdorazowo zwiększając jego rozmiary i przewidywaną liczbę więźniów. Zatwierdzony 23 marca 1942 r. tzw. generalny plan budowy Majdanka zakładał urządzenie obozu dla 150 tys. więźniów i jeńców. Tym samym KL Lublin miał się stać największym obozem w okupowanej Europie. Jednak trudności gospodarcze i niepowodzenia Niemiec na froncie wschodnim uniemożliwiły pełną realizację tego celu. Ostatecznie powstał obóz mogący pomieścić 25 tys. osób.

Dokument w języku niemieckim, na którym narysowano rzędy prostokątów symbolizujących baraki — Pierwszy plan budowy obozu z 7 października 1941 r.

Czarno-białe zdjęcie, na pierwszym planie biała tablica w języku polskim i niemieckim z ikoną czaszki i dwóch krzyżowanych kości piszczelowych, w te rząd drewnianych baraków więźniarskich. — Teren byłego obozu latem 1944 r.

Władze naczelne

KL Lublin podlegał Inspektoratowi Obozów Koncentracyjnych (Inspektion der Konzentrationslager), po marcu 1942 r. przekształconemu w Grupę Urzędową D (obozy koncentracyjne) w Głównym Urzędzie Gospodarczo-Administracyjnym SS (SS-Wirtschafts- und Verwaltungshauptamt). Obozem zarządzał komendant, wraz z załogą, której liczebność niekiedy przekraczała 1,2 tys. osób. Funkcję komendanta pełnili kolejno: Karl Otto Koch, Max Koegel, Hermann Florstedt, Martin Weiß i Arthur Liebehenschel.

Ośmiu mężczyzn stojących obok siebie ubranych w niemieckie mundury i czapki — Esesmani w obozie koncentracyjnym na Majdanku, wiosna 1942 r.

Funkcje obozu

Budowany od jesieni 1941 r. obóz nosił początkowo nazwę Kriegsgefangenenlager der Waffen-SS Lublin – obóz dla jeńców wojennych, zaś w lutym 1943 r. został przemianowany na Konzentrationslager Lublin – obóz koncentracyjny. Oficjalne funkcje obozu jenieckiego i koncentracyjnego nie wyczerpywały jednak zadań wyznaczonych Majdankowi. Był również wykorzystywany jako obóz karno-przejściowy dla polskiej ludności wiejskiej oraz obóz przejściowy dla osób deportowanych z Białorusi. KL Lublin stanowił też istotne ogniwo procesu „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”.

Biała metalowa tablica z napisem w języku polskim i niemieckim o treści: Obóz koncentracyjny Lublin. Wkraczanie na teren obozu surowo wzbronione! — Tablica z oficjalną nazwą Majdanka jako obozu koncentracyjnego

Topografia i warunki bytowe

Niemcy założyli obóz na południowo-wschodnich obrzeżach Lublina, przy drodze wiodącej do Zamościa i Lwowa. Zajmował on powierzchnię 270 ha i składał się z trzech sektorów: segmentu SS, kompleksu gospodarczego oraz części więźniarskiej (Schutzhaftlager), którą tworzyło pięć tzw. pól. Znajdowały się na nich prymitywne, drewniane baraki mieszkalne, zwykle przepełnione i przez dłuższy okres funkcjonowania obozu pozbawione podstawowych urządzeń sanitarnych. Tragiczną sytuację bytową więźniów pogarszał dodatkowo chroniczny brak wody, żywności, odzieży i lekarstw. To wszystko wpływało na rozprzestrzenianie się chorób i wysoką śmiertelność wśród osadzonych. Pewna poprawa warunków nastąpiła dopiero pod koniec istnienia KL Lublin.

Zdjęcie lotnicze, teren obozu koncentracyjnego na Majdanku w 1944 r; rzędy baraków oraz plamy wydeptanej ziemi, dookoła pola uprawne — Fotografia lotnicza ternu byłego obozu wykonana przez Luftwaffe we wrześniu 1944 r.

Więźniowie i ich los

Majdanek funkcjonował od października 1941 do lipca 1944 r. Początkowo osadzano tu jedynie mężczyzn, w tym od stycznia 1943 r. polskich więźniów politycznych. Od października 1942 r. na jednym z pól zaczął funkcjonować obóz dla kobiet. Chociaż nigdy nie zrealizowano projektu utworzenia na Majdanku pola dziecięcego, w KL Lublin przebywały także dzieci żydowskie, białoruskie i polskie. Od maja 1943 r. istniał tu również lazaret dla sowieckich inwalidów wojennych. Do Majdanka przynależało pięć podobozów: w Bliżynie, Budzyniu, Lublinie przy ul. Lipowej, Radomiu i Warszawie.

Więźniowie pochodzili z blisko 30 państw. Dominowali obywatele Polski, Związku Radzieckiego oraz Czechosłowacji. Poza Żydami i Polakami najliczniejszymi grupami narodowościowymi byli Białorusini, Rosjanie i Ukraińcy. Przedstawiciele innych narodowości (głównie Niemcy i Francuzi) stanowili niewielki odsetek ogółu osadzonych.

Od pierwszych chwil pobytu w obozie więźniowie narażeni byli na głód, strach, choroby i wycieńczenie katorżniczą pracą. Za wszelkie rzeczywiste czy wyimaginowane przewinienia spadały na nich dotkliwe kary i szykany, a ich życie było nieustannie zagrożone. Więźniowie umierali w wyniku tragicznych warunków bytowych, ginęli w egzekucjach, byli mordowani w komorach gazowych. Spośród 130 tys. osób, które przeszły przez Majdanek, według najnowszych ustaleń życie straciło blisko 80 tys. z nich. Największą liczbę zmarłych i pomordowanych stanowili Żydzi (około 60 tys.), następnie Polacy, Białorusini, Ukraińcy i Rosjanie. Dla zatarcia śladów zbrodni zwłoki palono na stosach spaleniskowych i w piecach krematoryjnych.

Ogrodzenie z drutu kolczastego, a za nim stłoczonych kilkudziesięciu mężczyzn. W tle parterowy, drewniany barak więźniarski — Jeńcy sowieccy na Majdanku, 1944 r.

Zapisane niebieskim atramentem karty. — Fragment tzw. Księgi zgonów odnotowanych na Majdanku w okresie od kwietnia do września 1942 r.

Likwidacja KL Lublin

Tragiczna historia niemieckiego obozu koncentracyjnego w Lublinie dobiegła końca 22 lipca 1944 r., kiedy na jego teren wkroczyły oddziały Armii Czerwonej. Wkrótce po tym Sowieci zorganizowali na Majdanku obóz NKWD dla aresztowanych członków polskiego Państwa Podziemnego. Przez pewien czas przetrzymywano tu także niemieckich jeńców wojennych.

Na pierwszym planie grupa kilkunastu idących młodych mężczyzn. W tle dwa baraki oraz grupa kilkudziesięciu mężczyzn — Pobór do oddziałów I Armii Wojska Polskiego przeprowadzany na dawnym III polu więźniarskim Majdanka latem 1944 r. W tle widoczne baraki i więźniowie obozu NKWD.

Następny