Topografia i zabudowa Majdanka

Obóz powstał na południowo-wschodnich obrzeżach Lublina, częściowo na terenie miasta, a częściowo na styku wsi Dziesiąta, Kalinówka i Abramowice, przy drodze wiodącej do Zamościa i Lwowa. Zajmował on powierzchnię 270 ha i składał się z trzech sektorów: segmentu SS, kompleksu gospodarczego oraz części więźniarskiej (Schutzhaftlager).

Sektor SS

W pierwszym okresie funkcjonowania KL Lublin jego biura, kwatery dla oficerów SS, a także koszary dla załogi obozowej były czasowo zlokalizowane na terenie miasta. Komendanturę obozu umieszczono w budynku przy ul. Ogrodowej 12, załogę wartowniczą w gmachu szkoły im. Vetterów przy ul. Bernardyńskiej, a wyższą kadrę – w domach znajdujących się w okolicy obozu.

Kompleks baraków w granicach Majdanka, mieszczących koszary i komendanturę, powstawał od lipca 1942 do wiosny 1943 r. Jego główna część zajmowała obszar położony pomiędzy drogą wylotową z Lublina (tzw. szosą chełmską) a obozem więźniarskim. Wzniesiono wówczas 37 baraków, w których oprócz pomieszczeń mieszkalnych znajdowały się biura, magazyny sprzętu wojskowego, łaźnia, fryzjernia, rewir (szpital), stołówka, kasyno, a także garaże i stacja benzynowa taboru SS.

A single-story guard booth with a roofed porch. Behind it is a guard tower. — Baraki w sektorze SS, 1944 r.

Do segmentu SS należały też zabudowania zlokalizowane w innych częściach obozu: barak nr 38 adaptowano na mieszkania dla nadzorczyń i kancelarię kobiecego obozu koncentracyjnego, natomiast w baraku nr 39 mieściły się biura i kancelaria obozu więźniarskiego.

Przedwojenny budynek murowany, zwany „białym domkiem”, zajmowali w różnych okresach oficerowie SS, lekarz obozowy, a także więźniarki z komanda sprzątającego kwatery załogi KL Lublin.

Komendant mieszkał w pobliżu obozu, w domu przy ówczesnej ul. Chełmskiej (dziś Droga Męczenników Majdanka).

Uklepana ziemia, na której leżą szyny. W tle sylwetki pojedynczych osób. Po prawej fragment parterowego baraku — Teren obozu w 1943 r. Po prawej stronie widoczny jest barak nr 39, po lewej w oddali „biały domek" a w głębi baraki dla załogi.

Czarno-białe zdjęcie, droga, po obu jej stronach budki wartownicze z nazistowskimi symbolami, w tle baraki więźniarskie. — Nieukończona brama wjazdowa do obozu w obrębie sektora SS i baraki koszarowe dla załogi, 1943 r.

Sektor gospodarczy

W obrębie sektora gospodarczego znajdowały się przede wszystkim obozowe warsztaty i magazyny, w których zatrudnieni byli więźniowie. Wybudowano tam także łaźnie dla mężczyzn i kobiet, pomieszczenia do dezynfekcji ubrań oraz bunkier z komorami gazowymi. Wśród wzniesionych tam w latach 1942–1943 znajdowały się:

barak nr 41–42 – łaźnie dla mężczyzn i kobiet,

baraki nr 43–44 – magazyny mienia więźniarskiego,

barak nr 45 – stajnia obozowa,

baraki nr 46–47 – magazyny żywności,

baraki nr 48–50 – magazyny odzieży więźniarskiej,

baraki nr 51–52 – magazyny sprzętu do prac porządkowych oraz narzędzi,

baraki nr 53 – stolarnia, skład drewna,

barak nr 54 – kuźnia i ślusarnia,

barak nr 55 – warsztat elektryczny,

barak nr 62 – warsztaty szewskie,

barak nr 63 – szwalnia,

barak nr 64 – kantyna dla wartowników.

Dwa baraki z oknami. — Baraki nr 63 i 62, 1944 r.

Sektor więźniarski

Niemcy zlokalizowali obóz więźniarski na obszarze 30,6 ha. Składał się z pięciu pól więźniarskich, na których wybudowano 108 baraków, i dwóch międzypól. Istniało także pole VI, jednak prace nad jego budową ukończono zbyt późno i z tego względu nie było wykorzystywane do przetrzymywania na nim osadzonych. W kilku barakach zorganizowano tu magazyny z obuwiem ofiar Majdanka oraz akcji „Reinhardt”.

Na każdym polu oprócz baraków mieszkalnych znajdowały się też dwa baraki gospodarcze w kształcie litery „L”, przeznaczone na kuchnię i umywalnię, a także plac apelowy. Na rogach pól stały wieże strażnicze. Cała więźniarska część obozu była zabezpieczona podwójnym ogrodzeniem z drutów kolczastych, przez które przebiegał prąd.

Zdjęcie lotnicze pokazujące rzędy dachów budynków — Fotografia Majdanka wykonana z sowieckiego samolotu w sierpniu 1944 r.

Pole I

Na I polu znajdowało się 20 baraków mieszkalnych. Budowano je od jesieni 1941 do początku 1942 r. Początkowo przetrzymywano tu jeńców sowieckich, a następnie więźniów-cywilów. Od końca 1941 r. na tym terenie funkcjonował rewir, który w 1942 r. zajmował cały północny rząd baraków (nr 1–10). We wrześniu 1943 r. rewir męski przeniesiono na V pole, a na polu I umieszczono kobiety. Po ewakuacji kobiet w kwietniu 1944 r. na ich miejsce wrócili mężczyźni.

Rzędy drewnianych piętrowych baraków. Po prawej stronie widoczne sylwetki ludzi — Baraki na I polu więźniarskim, 1944 r.

czarno-białe zdjęcie, rzędy baraków więźniarskich, na pierwszym planie podwójne ogrodzenie z drutu kolczastego. — Baraki na I polu więźniarskim, 1944 r.

I międzypole

Na obszarze pomiędzy I a II polem zlokalizowano pralnię i suszarnię. Znajdowało się tu także dwupiecowe krematorium opalane ropą oraz składnica zwłok.

Drewniany budynek z otwartymi drzwiami. Przed nim studnia z metalową pompą — Pralnia obozowa, 1944 r.

Pole II

Funkcjonowało ono od wiosny 1942 r. Znajdowały się na nim 22 baraki mieszkalne, w których początkowo umieszczano Żydów z Polski i zagranicy, Polaków z Lubelszczyzny oraz jeńców sowieckich. W maju 1943 r. utworzono tu też lazaret dla inwalidów sowieckich, który nie podlegał komendanturze obozu.

Narożnik baraku z otwartymi oknami. Z przodu tabliczka z napisem w języku niemieckim: Block 2 — Barak nr 2 na II polu więźniarskim, 1944 r.

Czarno-białe zdjęcie, ogrodzenie złożone z płyt i napisów w języku niemieckim (LAZ)ARETT i znak krzyża w kole. — Ogrodzenie lazaretu na II polu więźniarskim, 1944 r.

Pole III

Na III polu więźniów przetrzymywano w barakach typu stajennego. Nie było w nich okien, a światło dawały jedynie świetliki umiejscowione wysoko pod dachem. Od maja 1942 r. Niemcy więzili tu polskich zakładników, a od stycznia 1943 r. więźniów politycznych różnych narodowości. W lipcu 1943 r. na kilka tygodni umieszczono tu także rodziny wysiedleńców z Zamojszczyzny. W barakach nr 1 i 2 znajdowały się warsztaty samochodowe. Po likwidacji Majdanka w sierpniu 1944 r. w tych dwóch barakach NKWD przetrzymywało żołnierzy Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich.

Po lewej stronie zdjęcia rząd baraków — Baraki na III polu więźniarskim, 1944 r.

Pole IV

Jego zabudowę wzniesiono latem 1942 r. Mężczyzn różnych narodowości przetrzymywano tu w barakach typu stajennego. W latach 1943–1944 w budynkach po prawej stronie pola, odgrodzonych od reszty, działały warsztaty szczotkarskie i koszykarskie. Wiosną 1943 r. w kilku innych barakach utworzono specjalny obóz przejściowy (Auffanglager der Ordnungspolizei) dla zakładników z dystryktu lubelskiego, pozostający pod zarządem komendantury policji porządkowej w Lublinie.

Po lewej stronie zdjęcia baraki, po prawej wieżyczka wartownicza — Zabudowa IV pola więźniarskiego, na pierwszym planie widoczny jest barak kuchni.

Zdjęcie w septii wykonane z lecącego samolotu, przestrzeń ogrodzona drutem kolczastym, pośrodku klepisko dookoła rzędy drewnianych baraków — IV pole więźniarskie, fotografia wykonana z sowieckiego samolotu, sierpień 1944 r.

II międzypole

Funkcjonowało ono od lipca 1942 r. Było zlokalizowane pomiędzy polem IV i V. Znajdował się tu skład węgla i drewna opałowego. Od maja do sierpnia 1943 r. było to miejsce przetrzymywania i pierwszej selekcji Żydów przywożonych z gett. W późniejszym czasie w baraku na międzypolu przebywali więźniowie z Sonderkommando.

Otwarta brama z drewna i drutu kolczastego. Za nią nasyp ziemny. Po jego bokach niskie budynki drewniane — Skład węgla na II międzypolu, 1944 r.

Pole V

Prace nad budową baraków typu mieszkalnego na V polu trwały do września 1942 r. Do września 1943 r. funkcjonował tu obóz dla kobiet. Od marca 1943 r. na jego terenie przetrzymywano także dzieci. We wrześniu 1943 r. kobiety przeniesiono na pole I, a na V polu zorganizowano rewir męski i wybudowano ambulatorium. Po ewakuacji więźniów KL Lublin, od maja do lipca 1944 r. działał tu obóz pracy podległy Wehrmachtowi.

Ogrodzenie z drutu kolczastego z otwartą bramą. Za nim rzędy parterowych drewnianych budynków — Baraki V pola więźniarskiego, 1944 r.

Za V polem więźniarskim powstało również tzw. nowe krematorium, które uruchomiono na przełomie 1943 i 1944 r. Załoga SS podpaliła budynek podczas ostatecznej ewakuacji z Majdanka 22 lipca 1944 r. Na terenie obozu znalazły się także liczne stosy spaleniskowe, bunkry, schrony przeciwlotnicze, rowy egzekucyjne, strzelnicę i wiele innych obiektów.

Piece z cegły. Przed nimi stos urn. Dookoła ludzie przyglądający się pozostałościom po krematorium. — Mieszkańcy Lublina przy ruinach spalonego przez Niemców krematorium, lipiec 1944 r.

Poprzedni

Następny