Przestrzeń pamięci

Znajdujące się w zbiorach muzeum plany i mapy, zarówno te opracowane przez Niemców w czasie budowy KL Lublin, jak i związane z powojenną działalnością Muzeum, pozwalają jednak na zilustrowanie przekształceń topografii Majdanka od początku istnienia obozu, poprzez jego przekształcenia, likwidację, aż do czasów współczesnych. Pomaga to zrozumieć, dlaczego doszło do zniszczenia części historycznej substancji budowlanej oraz które jej elementy zachowano w przestrzennym ukształtowaniu miejsca pamięci.

Jesienią 1941 r. na wschodnim przedmieściu okupowanego Lublina Niemcy rozpoczęli budowę obozu koncentracyjnego. Plan z października 1941 r. zakładał podzielenie go na 10 pól więźniarskich o łącznej powierzchni 60 ha oraz postawienie 236 baraków. Elementy tego założenia to 5 zachowanych do dzisiaj pól obozowych. Generalny plan budowy z 18 lutego 1942 r. zakładał stworzenie kombinatu obozowego dla 150 tys. więźniów. Narastające trudności surowcowe i transportowe na froncie wschodnim wymusiły redukcję projektu. W wyniku prac od przełomu lat 1941/1942 do wiosny 1943 r. powstały: sektor SS, kompleks gospodarczy oraz część więźniarska złożona z 5 pól. Przez cały okres istnienia, aż do likwidacji 22 lipca 1944 r., obóz podlegał systematycznej rozbudowie oraz zmianom planistycznym, które ściśle związane były z polityką gospodarczą, eksterminacyjną i militarną nazistowskich Niemiec na okupowanej Lubelszczyźnie.

Przestrzeń, którą w czasie wojny zajmował obóz, zmieniała się również po ewakuacji załogi SS i wyzwoleniu Lublina spod okupacji niemieckiej. Na I polu obozowym od lata 1944 do lata 1946 r. stacjonowały jednostki Ludowego Wojska Polskiego. Na początku sierpnia 1944 r. na dawnym III polu więźniarskim Sowieci utworzyli obóz filtracyjny NKWD, w którym przetrzymywali ujawniających się żołnierzy Armii Krajowej oraz Batalionów Chłopskich. Większość z nich po kilku tygodniach internowania na Majdanku wywieziono w głąb Związku Radzieckiego. W listopadzie 1944 r. rozpoczęło swoją działalność Państwowe Muzeum na Majdanku. Współczesny krajobraz Muzeum nie obejmuje całości terenu byłego KL Lublin i jest wypadkową kilku powojennych koncepcji jego zagospodarowania. Według pierwszego planu z 1948 r. III pole więźniarskie miało odgrywać rolę miejsca pamięci narodów, na pozostałych uszkodzone baraki rozebrano. Polach I, II, IV i częściowo V zalesiono, tworząc Las Pamięci. Plan zagospodarowania terenu z 1961 r. zakładał wykarczowanie drzew wpływających niekorzystnie na krajobraz historyczny. Na ich miejscu odtworzono obrysy baraków. Na przylegających do Muzeum od wschodu polach uprawnych w 1976 r. rozpoczęto budowę cmentarza komunalnego.