Zagłada Żydów w niemieckiej akcji „Reinhardt”

Kryptonim ten nadano programowi masowej eksterminacji Żydów w Generalnym Gubernatorstwie będącej częścią zaplanowanej i realizowanej przez władze III Rzeszy zbrodni ludobójstwa, określanej przez nich „ostatecznym rozwiązaniem kwestii żydowskiej” w Europie. Poprzedziły ją: fala masowych rozstrzeliwań dokonywanych przez jednostki SS i policji (Einsatzgruppen) od lata 1941 r. oraz deportacje do ośrodka zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem na terenie Kraju Warty (Warthegau), zapoczątkowane w grudniu tego roku.

Protestem przeciwko obojętności świata wobec losu Żydów było samobójstwo lidera Bundu i członka Rady Narodowej w Londynie Szmula Zygielbojma 12 maja 1943 r. W liście do prezydenta RP Władysława Raczkiewicza napisał: „Nie mogę pozostać w spokoju. Nie mogę żyć, gdy resztki narodu żydowskiego w Polsce, którego jestem przedstawicielem, są likwidowane. Moi towarzysze w getcie warszawskim polegli z bronią w ręku w ostatnim bohaterskim boju. Nie było mi sądzonym zginąć tak jak oni, razem z nimi. Ale należę do nich i do ich grobów masowych. Śmiercią swoją pragnę wyrazić najsilniejszy protest przeciw bierności, z którą świat przygląda się i dopuszcza zagłady ludu żydowskiego”.

W obozach zagłady akcji „Reinhardt” i w KL Lublin niemieccy naziści zamordowali ponad 1,5 mln mężczyzn, kobiet i dzieci. Wśród ofiar, obok stanowiących większość Żydów polskich, byli również obywatele: Niemiec, Austrii, Czechosłowacji, Holandii, Francji, Grecji i innych państw. Kilkaset tysięcy Żydów poniosło śmierć w gettach, masowych egzekucjach towarzyszących „akcjom wysiedleńczym”, obozach pracy, obozach koncentracyjnych, policyjnych obławach oraz podczas prób ukrywania się.

Wystawa powstała w 80. rocznicę akcji „Reinhardt”. Przedstawia sprawców, chronologię zbrodni i główne miejsca eksterminacji – zagadnienia podzielono na 20 bloków tematycznych. Teksty historyczne zostały zilustrowane zdjęciami, dokumentami i mapami, uzupełniały je także relacje. Przede wszystkim jednak ekspozycja upamiętnia ofiary antysemityzmu i prześladowań prowadzonych w imię rasistowskiej ideologii.

Ekspozycja przygotowana została we współpracy z Żydowskim Instytutem Historycznym, Muzeum Getta Warszawskiego oraz Towarzystwa Projektów Edukacyjnych. Prezentowana była w 2022 r. w: Warszawie, Przemyślu, Kielcach i Białymstoku. W 2023 r. pokazano ją w Poniatowej w ramach konferencji i akcji edukacyjnej z okazji obchodów 80. rocznicy akcji „Erntefest”. Obecnie eksponowana jest w Muzeum i Miejscu Pamięci w Sobiborze. W wersji skróconej prezentujemy ją także w Państwowym Muzeum na Majdanku w baraku nr 55.