Więźniowie Majdanka

Indywidualne historie osadzonych

Wystawa otwarta w 70. rocznicę likwidacji obozu koncentracyjnego w Lublinie przywołuje pamięć o jego więźniach – ofiarach nazistowskiej polityki prześladowań i eksterminacji. Jej głównym założeniem jest przedstawienie społeczności więźniarskiej Majdanka oraz charakterystyka kształtujących ją warunków i zjawisk. Historia KL Lublin, stanowiąca tło, ukazana została przez pryzmat losów, doświadczeń i obserwacji osadzonych. „Więźniowie Majdanka” to główna wystawa historyczna Muzeum.

Najważniejsze informacje

Wystawa stała

Data rozpoczęcia wystawy:22.07.2014
Miejsce:Państwowe Muzeum na Majdanku
Kurator wystawy:Krzysztof Banach
Scenariusz:Krzysztof Banach, Marta Grudzińska, Wojciech Lenarczyk
Opracowanie plastyczne:Izabela Tomasiewicz
Redakcja stylistyczna i korekta tekstów:Ewa Bąbol
Idea wystawy i konsultacje:Tomasz Kranz

Ścieżka zwiedzania ekspozycji prowadzi widza przez etapy obozowego życia. Pokazuje, skąd pochodzili więźniowie Majdanka, w jaki sposób przyjmowano ich do obozu, jak wyglądał rozkład dnia, jakim karom i szykanom podlegali oraz na jakie sposoby ich mordowano. Przedstawia formy samoobrony osadzonych i losy tych, którzy przeżyli obóz.

Funkcje Majdanka i narodowość osadzonych

Podczas wojny Majdanek pełnił różne funkcje. W założeniach miał być obozem dla jeńców wojennych. Stąd jego pierwotna nazwa (KGL Lublin) i narodowość osadzonych – sowieckich jeńców wojennych przewożonych tu od jesieni 1941 r. Od lutego 1943 r., wraz z napływem Polaków aresztowanych za udział w ruchu oporu, nazwę zmieniono na obóz koncentracyjny w Lublinie (KL Lublin).

Fragment marynarki więźniarskiej, pasiaka; tkanina w biało niebieskie pasy, na lewej klapie czerwony trójkąt z literą P oraz numer 574.

Więźniowie polscy stanowili drugą co do wielkości grupę narodowościową. Dla nich Majdanek pełnił funkcję obozu karnego, koncentracyjnego, przejściowego, a także miejsca straceń. Najliczniejszą zbiorowość tworzyli Żydzi zwożeni z Polski i zagranicy. Deportowano ich tu do pracy przymusowej i na śmierć. Trzecią pod względem liczebności grupą były osoby przywożone z terenów Związku Radzieckiego, w tym Ukraińcy i Białorusini. Obywateli państw Europy Zachodniej osadzono stosunkowo niewielu.

Od października 1941 r. więziono tu mężczyzn, rok później – kobiety, a od marca 1943 r. także dzieci. Na Majdanek według najnowszych badań deportowano około 130 tys. osób.

Społeczność

Władze Majdanka czyniły wszystko, żeby przekształcić deportowane do KL Lublin osoby w podległe ich planom narzędzia, odarte z poczucia człowieczeństwa. Służyły temu surowy reżim i terror. Obóz ten charakteryzował się na tle innych kacetów prymitywizmem warunków bytowych. Głód, praca ponad siły, terror, strach przed biciem i śmiercią wyzwalały w ludziach najniższe instynkty. Niemcy umacniali antagonizmy narodowościowe i społeczne, konfliktowali poszczególne grupy. Ci, którym przydzielono funkcje w obozowej hierarchii, często zwracali się przeciwko współosadzonym, używali wobec nich przemocy. Korzystający z władzy nad innymi dla osobistych korzyści, stawali się znienawidzoną grupą obozowych prominentów.

Jednak osadzeni starali się jednoczyć i wspierać nawzajem. Przetrwanie ułatwiała współpraca w grupach, czego przykładem są tzw. rodzinki obozowe tworzone przez polskie więźniarki. Dzielenie się żywnością, miejscem na pryczy i dodatkowym ubraniem, opieka nad dziećmi bez względu na ich nację, organizowanie pomocy medycznej czy ukrywanie Żydów to tylko niektóre z form walki o zachowanie godności ludzkiej. Nawiązywano bliskie relacje, o czym świadczą przykłady potajemnej korespondencji między osadzonymi na różnych polach, obdarowywanie się wytworzonymi w obozie ozdobami czy zabawkami dla dzieci.

Metalowe prostokątne pudełko z grawerem: Warszawa 1943 — Papierośnica podarowana w obozie więźniarce Zofii Ludwiczak przez nieznanego francuskiego więźnia w 1944 r.

„Radio Majdanek”

Wyjątkową inicjatywą o takim charakterze było „Radio Majdanek” działające w obozie kobiecym od lutego do maja 1943 r. „Studio radiowe” mieściło się na trzecim piętrze barakowej pryczy, skąd „nadawano audycje” – głośno wypowiadano komunikaty poświęcone wydarzeniom z życia obozowego, wiadomościom politycznym i kulturalnym. „Radio” wymyśliła Matylda Woliniewska, spikerkami były: Danuta Brzosko, Alina Pleszczyńska, Hanna Fularska, Wiesława Grzegorzewska, Romana Pawłowska i Stefania Błońska. Stanowiło ono formę rozrywki, która umożliwiała więźniarkom chwilowe oderwanie się od trudów obozowego życia.

Zdjęcie sepia; portret młodej kobiety ubranej w bluzkę w kratę — Matylda Woliniewska

Widok na fragment wystawy. Na ścianie wiszą portrety więźniów, poniżej na tablicach tekst z biogramem. W oddali gablota.

Indywidualne losy bohaterów wystawy

Punktem wyjścia dla narracji są indywidualne losy więźniów pochodzących z różnych grup społecznych, narodowości, wyznawców odmiennych religii, zajmujących rozmaite pozycje wśród osadzonych. Umieszczone na specjalnych pulpitach biogramy i fotografie wybranych osób uzupełnione są ruchomymi kartami z fragmentami relacji. Zwiedzający może za pomocą kodu QR odnaleźć te treści na muzealnej stronie internetowej. 33 sylwetki więźniów, ich życiorysy i wspomnienia zostały dobrane pod kątem zróżnicowanej społeczności i reakcji osadzonych na różne aspekty obozowej rzeczywistości.

Czerwone panele wystawiennicze połączone ze zdjęciami mężczyzn i kobiet

Wszystkie biogramy więźniów prezentowane na wystawie znajdziesz także w wersji on-line.

Dowiedz się więcej

Muzealia i archiwalia

W gablotach umieszczono pogrupowane tematycznie eksponaty i archiwalia. Kontekst zapewniają obwieszczenia, plakaty, zarządzenia, strzępy dokumentów z kancelarii obozowej, nielegalna korespondencja, a także wielkoformatowe zdjęcia historyczne. Dokumenty, fotografie czy przedmioty osobiste należące do więźniów to pozostałości ich świata, świadectwa statusu społecznego i materialnego.

Realia życia za drutami obrazują umieszczone na ekspozycji przedmioty codziennego użytku czy elementy wyposażenie baraku. Atmosferę stałego zagrożenia oddają atrybuty władzy, takie jak opaski funkcyjnych czy pejcze, które służyły do wymierzania kar, a także eksponaty związane ze śmiercią w obozie: łuski pocisków, puszki po cyklonie B, szubienica z III pola więźniarskiego czy urna, w jakiej za opłatą przesyłano prochy bliskich rodzinom.

Fragment wystawy, od prawej na ścianie zdjęcie obozu z lotu ptaka, gablota z elementami umundurowania, zdjęcie szubienicy

Perspektywa indywidualna kształtowana jest za pomocą spersonalizowanych eksponatów: np. bransoletki należącej do Ewy Waleckiej wykonanej w obozie przez Edwarda Laskusa czy pamiątkowego krzyża podarowanego Bronisławie Korzeniowskiej za porcję chleba przez Amoura Collina. Sposobem na przetrwanie i próbą przeciwstawienia się obozowemu reżimowi okazywała się sztuka, więźniowie rysowali i malowali, wytwarzali kartki świąteczne, pamiątki, przedmioty artystyczne, zabawki. Jednym z bardziej wyeksponowanych dzieł jest rzeźba żółwia autorstwa Marii Albina Bonieckiego przeniesiona z III pola.

Bransoletki Ewy Waleckiej, Polki deportowanej na Majdanek z Radomia w 1943 r.

Widok na wystawę, na pierwszym planie rzeźba przedstawiająca żółwia na postumencie, w tle monitory, zdjęcia i plansze na ścianach, po lewej gablota — Żółw wykonany przez Marię Albina Bonieckiego w 1943 r.

Multimedia

Na ekspozycji zwiedzający mogą obejrzeć fragmenty filmu Majdanek. Cmentarzysko Europy Aleksandra Forda, kręconego tuż po likwidacji KL Lublin. Na ekranach wyświetlane są relacje wideo ocalałych. Doświadczenia byłych więźniów nie skończyły się w momencie wyjścia za druty, obozowe brzemię i trauma pozostały z nimi do końca.

Odtwarzacze audio pozwalają odsłuchać w dwóch językach relacje świadków oraz poznać historię Radia „Majdanek”. Uzupełnieniem treści są opatrzone komentarzami archiwalia umieszczone w specjalnym panelu z przeglądarką dokumentów oraz interaktywna mapa terenu Muzeum, zawierająca opisy i fotografie budynków historycznych.

Poprzedni

Następny